معرفی کتاب «در آستانه نهج‌البلاغه»
11 بازدید
موضوع: الهیات و معارف اسلامی

📘 معرفی کتاب «در آستانه نهج‌البلاغه»

🔰 کلیات کتاب

ویژگی

توضیح

عنوان کامل

در آستانه نهج البلاغه

مؤلفان

نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه‌ها (با همکاری محمدحسن نادم)

ناشر

دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه‌ها)

ویراستار

محمدباقر انصاری

سال چاپ

1391 (نوبت چاپ مشخص نشده، اما اولین بار در 1383 به صورت جزوه منتشر شده)

تعداد صفحات

280

قطع

رقعی (14×21 سانتی‌متر)

نوع جلد

شومیز (جلد نرم)

شابک

9789645313928

رده‌بندی دیویی

297.9515

تیراژ

1000 نسخه

🎯 هدف و ضرورت تألیف

این کتاب در پاسخ به نیازی اساسی در عرصه پژوهش‌های نهج‌البلاغه‌پژوهی تألیف شده است. مؤلف در مقدمه (ص 16-17) به این نکته اشاره می‌کند که هر پژوهشگر برای ورود به مطالعات محتوایی نهج‌البلاغه، ابتدا نیازمند «شناخت صوری» از این کتاب است؛ یعنی آگاهی از:

·چیستی اثر

·پدیدآورنده و گردآورنده

·خاستگاه تاریخی و فرهنگی

·مستندات و مصادر

·شبهات پیرامون آن

·ابزارهای پژوهشی (شرح‌ها، ترجمه‌ها، معجم‌ها)

بدون این شناخت مقدماتی، پژوهشگر در مواجهه با متن دچار سردرگمی و خطا خواهد شد. این کتاب دقیقاً برای پر کردن همین خلأ تدوین شده است.

📚 ساختار تفصیلی کتاب

کتاب از یک مقدمه و هشت فصل تشکیل شده است:

مقدمه (ص 15-18)

·توضیح ضرورت شناخت صوری پیش از شناخت محتوایی

·پیشینه شکل‌گیری کتاب (از جزوه درسی در رشته تخصصی نهج‌البلاغه حوزه علمیه قم در سال 1383 تا کتاب فعلی)

·اهداف چهارگانه مؤلف (گردآوری اطلاعات پراکنده، ارائه کلاسیک مباحث، طرح مباحث کاربردی، ایجاد زمینه برای پژوهش)

فصل اول: شناخت‌نامه نهج‌البلاغه (ص 19-46)

این فصل پایه‌ای‌ترین اطلاعات درباره خود کتاب نهج‌البلاغه را ارائه می‌دهد:

الف) آشنایی با نهج‌البلاغه (ص 21-25)

·تعریف و چیستی کتاب

·جایگاه آن در میراث اسلامی

ب) نام‌گذاری نهج‌البلاغه (ص 25-26)

·چرا سید رضی این نام را انتخاب کرد؟

·معنای «نهج‌البلاغه» (راه و روش سخن گفتن فصیح)

ج) محورهای اصلی مباحث (ص 26-28)

·سه بخش اصلی: خطبه‌ها، نامه‌ها، حکمت‌ها

·دسته‌بندی موضوعی مباحث (توحید، عدالت، امامت، اخلاق، سیاست، اجتماع و...)

د) سید رضی و انگیزه او از گردآوری (ص 28-31)

·پاسخ به درخواست دوستان

·جمع‌آوری سخنان پراکنده امام علی(ع)

·ارائه الگویی از فصاحت و بلاغت

ه) ارتباط نهج‌البلاغه با قرآن (ص 31-36)

·تفسیر قرآن به قرآن در کلام امام

·تجسم قرآن ناطق

·تأثیرپذیری عمیق از الفاظ و معانی قرآنی

و) علل جاودانگی نهج‌البلاغه (ص 36-39)

·محتوای عمیق توحیدی

·فصاحت و بلاغت بی‌نظیر

·جامعیت موضوعی

·تطابق با فطرت انسانی

ز) دیدگاه اندیشمندان (ص 39-46)

·اندیشمندان شیعه (علامه امینی، استاد مطهری، علامه جعفری)

·اندیشمندان عامه (ابن ابی‌الحدید معتزلی، محمد عبده)

·اندیشمندان غیرمسلمان (جرج جرداق مسیحی، خانم لورا وکیا ولی‌الهی)

فصل دوم: شناخت‌نامه امام علی(ع) (ص 47-67)

الف) سیمای امام علی(ع) (ص 49-52)

·شخصیت چندبعدی امام

ب) امام علی(ع) از نگاه دیگران (ص 52-57)

·پیامبر(ص)، صحابه، تابعین، عارفان، فیلسوفان

ج) چگونه امام را بشناسیم؟ (ص 57-59)

·از طریق قرآن، سنت، تاریخ و کلام خود امام

د) امام علی(ع) در نهج‌البلاغه (ص 59-62)

·خودنگاره امام در خطبه‌ها

ه) منابع علم امام (ص 62-67)

·قرآن

·پیامبر(ص)

·تفکر و الهام ربانی

فصل سوم: شناخت‌نامه سید رضی(ره) (ص 68-91)

این فصل کامل‌ترین بخش درباره گردآورنده نهج‌البلاغه است:

الف) آشنایی با سید رضی (ص 69-73)

·نام: محمد بن حسین بن موسی

·تولد: 359 قمری در بغداد

·وفات: 406 قمری

·خاندان: از سادات حسنی و خاندان‌های علمی و سیاسی شیعه

ب) اساتید (ص 73-75)

·شیخ مفید (متکلم بزرگ شیعه)

·ابوعلی فارسی (ادیب برجسته)

·ابوبکر خوارزمی

·قاضی ابوبکر باقلانی

·ابوبکر بن شاذان

ج) شاگردان (ص 75-76)

·سید مرتضی علم‌الهدی (برادرش)

·شیخ طوسی

·ابوالقاسم تنوخی

·ابوالحسن بیهقی

·ابویعلی محمد بن حسن جعفری

د) کتاب‌های سید رضی (ص 76-80)

·نهج‌البلاغه (مهم‌ترین اثر)

·حقائق التأویل فی متشابه التنزیل (تفسیر قرآن)

·مجازات الآثار النبویه (شرح حدیث)

·تلخیص البیان فی مجازات القرآن

·خصائص الأئمه

·دیوان شعر

ه) ویژگی‌های اخلاقی (ص 80-82)

·سخاوت و کرم

·تقوا و عبادت

·شجاعت ادبی

·تواضع علمی

و) موقعیت علمی و ادبی (ص 82-84)

·سرآمد ادیبان عصر

·شاعر برجسته

·مفسر و متکلم

ز) موقعیت سیاسی و اجتماعی (ص 84-88)

·نقابت: سرپرستی سادات علوی

·امارت حاج: رهبری کاروان حج

·دیوان مظالم: رسیدگی به شکایات مردم

ح) عصر سید رضی (ص 88-91)

·دوره آل بویه

·شکوفایی علمی و فرهنگی

·تعامل شیعه و سنی

فصل چهارم: ادبیات نهج‌البلاغه (ص 92-126)

این فصل به جنبه‌های ادبی کتاب می‌پردازد:

الف) نهج‌البلاغه، شاهکار ادبیات عرب (ص 93-97)

·اتفاق نظر ادیبان بر فصاحت آن

·پایین‌تر از قرآن، بالاتر از کلام بشر

ب) ادبیات عرب قبل از اسلام (ص 97-99)

·شعر جاهلی

·خطابه‌های بازار عکاظ

·ویژگی‌ها: وصف طبیعت، فخر، حماسه

ج) شاخص‌های ادبیات عرب قبل از اسلام (ص 99-100)

·زبان بدوی

·تخیل قوی

·توجه به مفاخر قبیله‌ای

د) ادبیات عرب پس از ظهور اسلام (ص 100-104)

·تحول مفاهیم (توحید، معاد، اخلاق)

·ورود واژگان قرآنی

·تغییر سبک خطابه

ه) عوامل شکل‌دهنده شخصیت ادبی امام علی(ع) (ص 104-109)

·عوامل درونی: فطرت پاک، ذکاوت، تقوا

·عوامل بیرونی: تربیت پیامبر(ص)، همنشینی با قرآن، محیط حجاز

و) نوآوری‌های ادبی امام در نهج‌البلاغه (ص 109-114)

·فن خطابه (موعظه، استدلال، حماسه)

·فن کتابت (نامه‌های اداری و اخلاقی)

·فصاحت و بلاغت بی‌نظیر

ز) معیارهای ادبی امام (ص 114-118)

·چینش خاص الفاظ

·حاکمیت فکر دینی بر الفاظ

·استدلال‌های قاطع

·پیوند با عواطف

ح) فنون بیانی (ص 118-126)

·تشبیه (60+ مورد)

·استعاره (40+ مورد)

·کنایه (50+ مورد)

·مجاز (30+ مورد)

فصل پنجم: خاستگاه نهج‌البلاغه (ص 127-150)

این فصل به بستر تاریخی و جغرافیایی صدور خطبه‌ها می‌پردازد:

الف) کوفه، خاستگاه نهج‌البلاغه (ص 129-131)

·مرکز خلافت امام علی(ع)

·محل ایراد بیشتر خطبه‌ها

ب) ساختار جمعیتی و اقتصادی کوفه (ص 131-133)

·تنوع قومی (عرب، فارس، رومی)

·رونق اقتصادی

ج) طبقه‌بندی اجتماعی کوفه (ص 133-136)

·طبقه اول: اشراف و اعیان

·طبقه دوم: فرودستان و موالی

·طبقه سوم: مسیحیان

·طبقه چهارم: یهودیان

·طبقه پنجم: رومیان

د) کوفه، پایتخت حکومت اسلامی (ص 136-137)

·مرکزیت سیاسی

·حضور قبایل مختلف

ه) بیداری کوفیان (ص 137-138)

·آشنایی با قرآن و حدیث

·روحیه نقادی

و) پیشگامی در بیعت (ص 138-140)

·بیعت مردمی با امام

ز) بسترهای شکل‌گیری خطبه‌ها (ص 140-146)

·بستر سیاسی (جنگ‌های جمل، صفین، نهروان)

·بستر اجتماعی (شکاف طبقاتی)

·بستر فرهنگی (حضور فرهنگ‌های مختلف)

ح) فضای صدور خطبه‌ها (ص 146-150)

·تحلیل موقعیت‌های مختلف (مسجد، میدان جنگ، نامه‌ها)

فصل ششم: مستندات نهج‌البلاغه (ص 151-186)

الف) خاستگاه سندی (ص 152-154)

·منابع پیش از سید رضی

ب) مصادر نهج‌البلاغه (ص 154-161)

·کتاب‌های خطبه‌های امیرالمؤمنین

·کتاب سلیم بن قیس هلالی

·آثار زید بن وهب جهنی

·مسند ابویعلی موصلی

·آثار ابن‌مسکویه

·امالی شیخ مفید

ج) راویان خطبه‌ها (ص 161-166)

·اصبغ بن نباته

·کمیل بن زیاد نخعی

·زید بن وهب جهنی

·عبدالله بن عباس

·ابوحمزه ثمالی

د) آثار مربوط به اسناد (ص 166-172)

·کتاب‌هایی که به اسناد نهج‌البلاغه پرداخته‌اند

ه) مستدرک‌های نهج‌البلاغه (ص 172-177)

·مستدرک نهج‌البلاغه (شیخ هادی کاشف‌الغطاء)

·مستدرک علامه شیخ محمدتقی شوشتری

و) تحریف‌ناپذیری نهج‌البلاغه (ص 177-181)

·دلایل عدم تحریف

·مقایسه با قرآن

ز) تصحیح نهج‌البلاغه (ص 181-186)

·نسخه‌های معتبر

·تصحیح صبحی صالح

·تصحیح فیض‌الاسلام

فصل هفتم: شبهه‌شناسی نهج‌البلاغه (ص 187-216)

این فصل به شبهات پیرامون انتساب کتاب می‌پردازد:

الف) پیشینه شبهه (ص 188-192)

·نخستین شبهه‌افکنان

·ابن‌خلکان و دیگران

ب) روش‌شناسی اثبات انتساب (شش روش) (ص 192-208)

1.وثاقت سید رضی: فردی امین و متعهد بود

2.سبک‌شناسی: تطابق سبک با دیگر سخنان امام

3.بررسی خاستگاه فرهنگی: وجود منابع پیشین

4.استناددهی به مصادر دیگر: وجود خطبه‌ها در منابع پیش از سید رضی

5.استدلال عقلی: محال بودن صدور این کلام از غیرمعصوم

6.استدلال به خود نهج‌البلاغه: درون‌متن‌شناسی

ج) شبهات و پاسخ‌ها (ص 208-216)

·شبهه: سید رضی خود نویسنده است

oپاسخ: وجود خطبه‌ها در منابع پیشین

·شبهه: برادرش سید مرتضی نویسنده است

oپاسخ: تفاوت سبک با آثار سید مرتضی

·شبهه: کلام غیرمعصوم است

oپاسخ: محتوای عمیق توحیدی

·شبهه: تضاد درونی دارد

oپاسخ: توجه به شرایط زمانی مختلف

فصل هشتم: کتاب‌شناسی نهج‌البلاغه (ص 217-262)

این فصل کاربردی‌ترین بخش برای پژوهشگران است:

الف) نسخه‌های خطی (ص 219-220)

·نسخه‌های موجود در کتابخانه‌های ایران، عراق، ترکیه، مصر

ب) ترجمه‌های نهج‌البلاغه (ص 220-225)

·فارسی: فیض‌الاسلام، دشتی، شهیدی، انصاری، آیتی

·انگلیسی:

oترجمه سید علی رضا (نیویورک، 1967)

oترجمه محمد اقبال (لاهور، 1988)

oترجمه یاسین جبوری (بیروت، 2007)

oترجمه طاهره صفارزاده (تهران، 1378)

·فرانسه: ترجمه ژان محمد (پاریس، 1988)

·اردو: ترجمه سید مبارکشاه (لاهور، 1962)

·ترکی استانبولی: ترجمه عبدالباقی گلپینارلی (استانبول، 1972)

·آلمانی: ترجمه گوته (بخشی از خطبه‌ها)

·روسی: ترجمه از روی نسخه عربی (مسکو، 2008)

ج) شرح‌های نهج‌البلاغه (ص 225-251)

معرفی مهم‌ترین شرح‌ها:

1.معارج نهج‌البلاغه (ابن‌قدامه حنلی، قرن 7)

oویژگی: از علمای اهل سنت

2.منهاج‌البراعة فی شرح نهج‌البلاغه (قطب‌الدین راوندی، قرن 6)

oویژگی: نخستین شرح کامل شیعی

3.حدائق الحقایق فی تفسیر دقائق افصح الخلائق (ابوالفتح نطنزی، قرن 6)

oویژگی: رویکرد عرفانی

4.شرح ابن ابی‌الحدید (عزالدین عبدالحمید بن ابی‌الحدید معتزلی، قرن 7)

oویژگی: مشهورترین شرح، 20 جلد، رویکرد کلامی معتزلی

5.شرح ابن میثم بحرانی (کمال‌الدین میثم بن علی بحرانی، قرن 7)

oویژگی: رویکرد فلسفی و عرفانی، سه شرح (کبیر، صغیر، متوسط)

6.منهاج البراعة فی شرح نهج‌البلاغه (میرزا حبیب‌الله خویی، قرن 14)

oویژگی: جامع، 21 جلد

7.بهج‌الصباغة فی شرح نهج‌البلاغه (محمدتقی جعفری، قرن 15)

oویژگی: رویکرد فلسفی و تطبیقی با فلسفه غرب

8.شرح نهج‌البلاغه (استاد مطهری)

oویژگی: ناتمام، تنها چند خطبه

9.شرح نهج‌البلاغه (آیت‌الله مکارم شیرازی)

oویژگی: تفسیر موضوعی

10.شرح علمای زیدی (ص 251)

oدو شرح از علمای زیدی یمن

د) معجم‌ها و راهنماهای موضوعی (ص 252-260)

1.الکاشف عن الفاظ نهج‌البلاغه (سید جواد مصطفوی)

2.الدلیل علی موضوعات نهج‌البلاغه (محمدحسن شفایی)

3.تصنیف نهج‌البلاغه (محمدهادی امینی)

4.فهارس صبحی صالح (در انتهای تصحیحش)

5.الهدایة الی موضوعات نهج‌البلاغه (جواد قیومی)

6.مجموعه موضوعی نهج‌البلاغه (گروهی از پژوهشگران)

7.المعجم المفهرس لالفاظ نهج‌البلاغه (سید کاظم محمدی)

8.فرهنگ آفتاب (عبدالمجید معادیخواه)

9.نهج‌البلاغه موضوعی (سید حسن افتخارزاده)

10.مفردات نهج‌البلاغه (مصطفی زمانی)

11.المعجم الموضوعی لنهج‌البلاغه (صبحی صالح)

12.فرهنگنامه موضوعی نهج‌البلاغه (جواد محدثی)

ه) کتاب‌ها و مقالات (ص 260-262)

·معرفی مهم‌ترین آثار پژوهشی درباره نهج‌البلاغه

·مقالات کلیدی در نشریات تخصصی

کتابنامه (ص 263-280)

شامل دو بخش:

·کتاب‌ها: فهرست منابع فارسی و عربی

·مجلات و نشریات: معرفی شماره‌های ویژه نهج‌البلاغه

⭐ ویژگی‌های برجسته کتاب

نقاط قوت

1.جامعیت: پوشش تمام ابعاد مورد نیاز برای ورود به پژوهش

2.روش‌مندی: ارائه روش‌های شش‌گانه اثبات انتساب

3.کاربردی بودن: معرفی منابع، شرح‌ها، ترجمه‌ها

4.نظم منطقی: ساختار کلاسیک و آموزشی

5.پاسخ به شبهات: فصل مستقل شبهه‌شناسی

6.به‌روز بودن: معرفی منابع معاصر

محدودیت‌ها

1.خلاصه بودن برخی مباحث (به دلیل رویکرد مقدماتی)

2.عدم پرداخت تفصیلی به محتوای نهج‌البلاغه (خارج از هدف کتاب)

3.نبود نمایه پایانی

🎓 مخاطبان کتاب

·دانشجویان کارشناسی و کارشناسی ارشد معارف اسلامی

·طلاب حوزه‌های علمیه

·پژوهشگران نهج‌البلاغه‌پژوه

·اساتید برای تدریس آشنایی با نهج‌البلاغه

·عموم علاقه‌مندان به مطالعات اسلامی

📌 جایگاه کتاب در مطالعات نهج‌البلاغه

این کتاب به عنوان مدخل و درآمدی جامع بر مطالعات نهج‌البلاغه شناخته می‌شود. پیش از ورود به متن نهج‌البلاغه، مطالعه این اثر به پژوهشگر دید کلی می‌دهد و او را از سردرگمی در منابع متعدد نجات می‌دهد.

🔚 نتیجه‌گیری

«در آستانه نهج‌البلاغه» یک اثر مرجع آموزشی است که با زبانی روان و ساختاری منظم، پژوهشگر را برای ورود به وادی مطالعات نهج‌البلاغه آماده می‌کند. این کتاب نه خود نهج‌البلاغه است و نه شرحی بر آن، بلکه کلید ورود به این گنجینه بی‌پایان است. هر کس قصد تحقیق جدی در نهج‌البلاغه داشته باشد، مطالعه این اثر را می‌تواند نخستین گام پژوهشی خود قرار دهد.